W ostatnich tygodniach przestrzeń publiczną zdominowały informacje o podpisywaniu pierwszych umów w ramach instrumentu SAFE. Znacznie mniej uwagi poświęcono jednak aspektom podatkowym – w szczególności zasadom opodatkowania VAT (a właściwie zwolnienia z VAT) dostaw realizowanych w ramach tego mechanizmu.
Być może wynika to z faktu, że kluczowa regulacja w tym zakresie została zawarta bezpośrednio w prawie unijnym – w art. 20 rozporządzenia Rady (UE) nr 2025/1106 z dnia 27 maja 2025 r. Przepis ten obowiązuje wprost, bez konieczności implementacji do krajowego porządku prawnego. Nie było więc potrzeby tworzenia krajowych regulacji, co jednak ogranicza przejrzystość stosowania tego przepisu.
Zgodnie z literalnym brzmieniem wspomnianego artykułu, dostawy, wewnątrzwspólnotowe nabycia i przywóz produktów związanych z obronnością lub innych produktów do celów obronnych dokonywane w ramach zamówień wspieranych ze środków instrumentu SAFE są zwolnione z podatku od wartości dodanej (VAT) mającego zastosowanie na mocy dyrektywy 2006/112/WE. Przy czym zwolnienie daje możliwość odliczenia VAT zapłaconego na poprzednim etapie.
Świadectwo zwolnienia z VAT określone w załączniku do rozporządzenia służy do potwierdzenia, że transakcja kwalifikuje się do zwolnienia z VAT. Świadectwo to jest opieczętowane przez właściwe organy państwa członkowskiego podmiotu nabywającego produkty związane z obronnością lub inne produkty do celów obronnych w ramach zamówień wynikających z instrumentu SAFE i przechowywane przez dostawcę tych produktów w ich ewidencji.
Doprecyzowanie stosowania tej regulacji przyniosły objaśnienia Ministerstwa Finansów z marca 2026 r. Wynika z nich kilka istotnych zasad:
Po pierwsze, zwolnienie ma charakter selektywny – dotyczy wyłącznie ostatniej dostawy w łańcuchu, realizowanej na rzecz tzw. „kwalifikującego się podmiotu”. Warunkiem jego zastosowania jest posiadanie odpowiedniego świadectwa SAFE.
Po drugie, moment posiadania świadectwa ma znaczenie krytyczne. W przypadku jego braku na moment dostawy, podatnik powinien opodatkować transakcję na zasadach ogólnych. Dopiero późniejsze otrzymanie dokumentu uprawnia do dokonania korekty i zastosowania zwolnienia. Przy czym objaśnienia nie wyjaśniają w jakim terminie należy takie świadectwo wydać.
Po trzecie, objaśnienia wprowadzają nietypową konstrukcję odpowiedzialności – w przypadku nienależnego zastosowania zwolnienia, obowiązek zapłaty VAT spoczywa na nabywcy. Wynika to z treści świadectwa, które jest załącznikiem do rozporządzenia. Jednocześnie wskazano, że dostawca nie ma obowiązku dokonywania korekty.
Rozporządzenie SAFE obejmuje swoim zakresem przedmiotowym określone kategorie produktów związanych z obronnością oraz innych produktów do celów obronnych, m.in.: amunicja i pociski rakietowe; systemy artyleryjskie; drony i powiązane systemy antydronowe, ale też pewne usługi jak roboty budowlane i usługi do szczególnych celów wojskowych.
Zwolnieniu podlegają tylko dostawy finansowane z SAFE. Jeżeli na przykład dana jednostka dokonuje zakupu 2 wozów bojowych oraz 2 terenowych samochodów , a wsparciem SAFE objęte są jedynie wozy bojowe, to dostawa samochodów terenowych będzie podlegała już stawce standardowej VAT.
Choć objaśnienia porządkują część zagadnień, nie eliminują wszystkich wątpliwości.
W szczególności pozostawiają pytania co do spójności koncepcji braku korekty po stronie dostawcy z ogólnymi zasadami VAT. Nie precyzują również, w jaki sposób nabywca powinien technicznie rozliczyć VAT w przypadku błędnego zastosowania zwolnienia.
Największe wyzwania wydają się jednak leżeć poza literalną treścią przepisów – w praktyce ich stosowania. Z perspektywy podatników szczególnie istotne jest pytanie o organizację procesów compliance. Należy rozważyć wdrożenie procedur pozwalających na:
weryfikację, czy dana dostawa spełnia warunki objęcia zwolnieniem;
potwierdzenie statusu „kwalifikującego się podmiotu”;
kontrolę poprawności i aktualności świadectw SAFE;
ocenę czy zakres przedmiotowy dostawy mieści się w regulacji.
Dodatkowym elementem niepewności jest rola podmiotów opieczętowujących świadectwa i poświadczających, że dana dostawa produktów związanych z obronnością spełnia warunki zwolnienia od VAT.
Warto więc zadać pytanie: czy wraz z podpisywaniem pierwszych umów SAFE równolegle budowane są odpowiednie mechanizmy dokumentacyjne i kontrolne w poszczególnych organizacjach zaangażowanych w ten instrument? Bez nich preferencja podatkowa może okazać się źródłem sporów, a nie realnym ułatwieniem.